Vijf specifieke kenmerken in onze gemeente
In onze hele gemeente kan men een vijftal bijzondere taaleigenschappen constateren.
1. Stoottoon en sleeptoon
Dit kan men wel een heel typisch kenmerk van het Limburgs noemen. Dat vraagt uiteraard om enige toelichting. De stoottoon is in feite de gangbare accentuering van een klinker. Het meest frappante kenmerkende is echter de sleeptoon. Het is een uniek verschijnsel. Wat
is namelijk het geval? Eenzelfde klinker als bij de stoottoon wordt nu min of meer golvend uitgesproken, waardoor er betekenisverschil ontstaat.
Stoottoon
| vaer | veer |
| kael | keel |
| gaon | ga |
| paerd | paarden |
| knien | konijnen |
| goud | goed |
| wies | melodie |
| moer | muur |
| bein | benen |
Sleeptoon
| vaer | veerpont |
| kael | kerel |
| gaon | gaan |
| paerd | paard |
| knien | konijn |
| goud | goud |
| wies | wijs |
| moer | wortel |
| bein | been |
2. De West-Germaanse Umlaut-regel
Ook dit aspect is in Nederland wel typisch Limburgs te noemen. Het is het verschijnsel dat onder bepaalde voorwaarden een klinker verandert. In het Nederlands komt deze umlaut slechts sporadisch voor en dan ook nog alleen in de a-e-afwisseling.
Een paar voorbeelden:
- hals-omhelzen
- half-helft
- lang-lengte-verlengen
- stad-steden
- tam-temmen
- hand-behendig
- krank-krenken
- water-wetering
In de Limburgse dialecten is umlautwerking op een zeer breed front actief. De invloeden op een rij:
Bij meervouden en verkleinwoorden:
| kas | kes | keske |
| pot | pöt | pötje |
| paol | päöl | päölke |
| vout | vuit | vuitje |
| voot | veut | veutje |
| jas | jes | jeske |
| appel | eppel | eppelke |
| sjtal | sjtel | sjtelke |
| boum | buim | buimke |
Bij verkleinwoorden:
- daak – daekske
- bloum – blömke
- bloom – bleumke/blumke
- tas – teske
- lamp – lempke
- taofel – täöfelke
- hoes – huske
- sjtraot – sjträötje
Bij afgeleide vormen van werkwoorden
- bakke – bekker
- sjlachte – sjlechter
- male – de meule
- loupe – de luiper
3. Bij vervoeging van sterke werkwoorden in de tegenwoordige tijd.
Er treedt dan umlautwerking op bij de tweede (doe) en derde persoon enkelvoud (hae, zie, ’t).
Enkele voorbeelden:
| ich loup | ik loop |
| doe löps | jij loopt |
| hae löp | hij loopt |
| ich val | ik val |
| doe vils | jij valt |
| hae vilt | hij valt |
| ich kóm | ik kom |
| doe kumps | jij komt |
| hae kump | hij komt |
| ich sjrief | ik schrijf |
| doe sjrifs | jij schrijft |
| hae sjrif | hij schrijft |
4. De Panninger Linie
Genoemd naar de plaats Panningen. De “Linie” is in feite een soort begrenzing (isoglosse) tussen twee taal- of klankverschijnselen. Zij loopt ongeveer van noord naar zuid dwars door onze gemeente heen. Ten westen van de Linie zegt men bijvoorbeeld spraeke, fles; ten oosten ervan is dat sjpraeke, flesj.
- spraeke – sjpraeke
- spraok – sjpraok
- fles – flesj
- spele – sjpele
- stechele – sjtechele
- struie – sjtruie
- heives – heivesj
- straot – sjtraot
- möts – mötsj
5. Het gerundium
Kenmerkend voor veel Limburgse dialecten is een speciale vorm van het tegenwoordig deelwoord, het zogenaamde gerundium. Naast de bekende vorm loupend kennen we ook de vorm loupentaere. Het wordt gevormd door achter de stam van het werkwoord -entaere te zetten.
Enkele voorbeelden:
- wanjelend – wanjelentaere (al wandelend)
- zèngend – zèngentaere (al zingend)
- bäökend – bäökentaere (al huilend)
- sjpelend – sjpelentaere (al spelend)
- druimend – druimentaere (al dromend)
- lachend – lachentaere (al lachend)