4 mei Dodenherdenking in Sittard-Geleen

Dames en heren,

Vandaag komen wij hier samen. Op 4 mei. Om stil te zijn.

Die stilte is meer dan het ontbreken van geluid. Het is een moment van bezinning, van herinnering, van eerbied. Een moment waarin we ons realiseren dat de vrijheid waarin wij leven niet vanzelfsprekend is, maar is bevochten, gekoesterd en doorgegeven.

Vandaag herdenken wij iedereen – burgers en militairen – die sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog zijn omgekomen of vermoord in oorlogssituaties en bij vredesmissies. Mensen met namen, gezichten, verhalen. Mensen van wie het leven abrupt werd afgebroken. Gezinnen die achterbleven met gemis dat nooit volledig verdween.

Na vijf donkere jaren werd in 1945 de vrijheid herwonnen. Dit jaar is dat eenentachtig jaar geleden. Voor velen was het een moment van opluchting en hoop, maar ook een moment van besef. Want de vrijheid kwam niet zonder offers. De prijs die werd betaald, was hoog. Te hoog om ooit te vergeten.

Herdenken betekent daarom meer dan terugkijken. Het vraagt dat wij proberen te begrijpen wat er is gebeurd. Hoe het zover heeft kunnen komen. En waarom juist dat begrijpen zo belangrijk is voor het heden waarin wij leven.

Geschiedenis is geen afgesloten hoofdstuk. Ons verleden werkt door, iedere dag opnieuw. In de waarden waarop onze samenleving is gebouwd. In de vrijheden die wij koesteren, en vaak als vanzelfsprekend ervaren. En soms ook in de spanningen die ontstaan wanneer die waarden onder druk komen te staan.

Vrijheid is een kostbaar goed – dat horen we vaak, en terecht. Maar vrijheid ís niet vanzelfsprekend. Zij vraagt aandacht, zorg en betrokkenheid. We moeten ons realiseren dat vrijheid niet vanzelf blijft bestaan, maar dat we bereid moeten zijn er elke dag opnieuw verantwoordelijkheid voor te nemen.

Wij allemaal.

De tijd waarin wij nu leven is onrustig. We zien hoe zekerheden wankelen, hoe het vertrouwen onder spanning kan komen te staan en hoe democratische waarden in verschillende delen van de wereld worden uitgehold. Soms ver weg, soms dichterbij dan ons lief is, of dan we willen erkennen.

Het uithollen van democratische waarden gebeurt zelden in één keer. Ontwrichting begint vaak klein.

In woorden die verharden.
In wantrouwen dat groeit.
In het idee dat het eigen gelijk belangrijker is dan het gezamenlijke belang.
Zo kan langzaam ruimte ontstaan voor uitsluiting en onrecht. Zo wen je langzaam, aan iets waar je niet aan zou moeten wennen.

Daarom is samenleven zo wezenlijk. En dat doe je niet alleen. Samenleven doe je samen. Het vraagt geven én nemen. Je krijgt de vrijheid om te zeggen wat je vindt, maar altijd met respect voor de ander. Vrijheid mag nooit een vrijbrief zijn om iemand anders het zwijgen op te leggen of buitenspel te zetten.

We spreken tegenwoordig vaak over een weerbare samenleving. Over voorbereid zijn op crises en dreigingen. Maar echte weerbaarheid gaat verder dan plannen en middelen. Het zit ook in omzien naar elkaar.

In de bereidheid om iets te betekenen voor een ander, in de straat, in de buurt, in de gemeenschap waarvan wij allemaal deel uitmaken.

Juist vandaag mogen we onszelf eerlijke vragen stellen. Welke bijdrage lever ík aan onze vrijheid? Wat doe ik wanneer ik onrecht zie? Sta ik op, of kijk ik weg? Spreek ik, of kies ik voor stilte?

Het beleidsplan van de stichting 4 en 5 mei heet: ‘Als ik besef wat op het grote spel staat’, een zin uit het gedicht ‘Lied voor 4 mei’ van Judith Herzberg waarin zij de overgang maakt van algemeen herdenken naar een persoonlijk moment van inzicht. Naar wat op het spel staat bij herdenken: niet alleen het verleden gedenken, maar ook verantwoordelijkheid voelen in het heden. Ik lees u graag een paar regels voor:

En toch die vraag, die maar blijft vragen
hoe zal ik mij, als ik besef,
wat op het grote spel staat,
zelf gedragen.
Heb ik dan lef?’

En dames en heren, ik weet niet of u daar al eens over nagedacht heeft. Maar voor mij persoonlijk is het eerlijke antwoord: dat weet ik niet. Ik hoop oprecht dat ik, als het erop aan komt, de moed heb om te spreken.

Want de geschiedenis leert ons dat wegkijken gevolgen heeft. Dat zwijgen zelden neutraal is. Dat het ontbreken van tegengeluid ruimte kan laten ontstaan voor ontsporing. In het nieuws zien we dagelijks hoe macht kan worden misbruikt en hoe individuele belangen soms boven die van de samenleving worden gesteld, met ingrijpende gevolgen voor de vrijheid van anderen. Omdat niemand het een halt toeroept.

Dat onderstreept het belang van democratie, niet alleen als een systeem, maar als dagelijkse praktijk.

Democratie leeft in hoe wij met elkaar omgaan. In de manier waarop we spreken, verschillen kunnen laten bestaan, en in hoe we bereid zijn te luisteren, ook wanneer dat moeilijk is.

Herdenken vraagt daarom niet alleen stilte, maar ook bewustzijn. En soms geluid. Niet alleen respect voor het verleden, maar zeker ook verantwoordelijkheid in het heden. De mensen die wij vandaag herdenken, gaven hun toekomst op voor die van ons, schonken ons een toekomst in vrijheid. Niet als bezit, als vanzelfsprekendheid, maar met de opdracht om ervoor te zorgen.

Als wij de geschiedenis werkelijk willen begrijpen, dan vraagt dat van ons dat we haar betekenis meenemen in de keuzes die wij vandaag maken. Dat wij waakzaam blijven wanneer taal verhardt. Wanneer het ‘ik’ het ‘wij’ dreigt te verdringen. Wanneer respect onder druk komt te staan.

Dames en heren, 4 mei is een dag van stilte. Maar die stilte is niet leeg. In die stilte vinden we de uitnodiging om te herinneren, te begrijpen en verantwoordelijkheid te nemen. Om te beseffen wat vrijheid vraagt, en wat wij daarvoor moeten doen. Ieder van ons.

Laten we vandaag niet alleen herdenken wie wij verloren hebben, maar ook besluiten om de opdracht die we kregen te vervullen: zorgvuldig omgaan met vrijheid, menselijk blijven en blijven kiezen voor samenleven.

Zodat ook de generaties na ons in vrijheid kunnen leven. En ooit kunnen zeggen dat wij, dat deze generatie, het verleden niet alleen hebben herdacht, maar ook hebben begrepen.

In stilte.
En waar nodig met onze stem.

Dank u wel.

Burgemeester Hans Verheijen